Verlijmingen kunnen nodig zijn als een glasobject gebroken is of een oude (soms door de kunstenaar intentioneel aangebrachte) verlijming in een kunstwerk niet meer stabiel is. Ook kan het zijn dat een barst door middel van impregnatie met een lijm gestabiliseerd moet worden.
Een restaurator zal eerst kijken op welke manier het glas gebroken of gebarsten is, lokaliseert de plek van impact en probeert de oorzaak te achterhalen. Soms waren er al interne spanningen of barsten die verdere breuk hebben aangejaagd, maar het kan ook zijn dat de barsten het gevolg zijn van glasinstabiliteit. Soms is er een direct verband met een incident, waarbij het object is gevallen of iets/iemand er tegenaan heeft gestoten. (Zie onderzoek en diagnose, spanning of visueel onderzoek). In het geval van een oude restauratie of een verlijming die onderdeel vormt van het originele kunstwerk, zal deze eerst zorgvuldig onderzocht moeten worden.
Voorbeelden van oude verlijmingen die bestudeerd en in de gaten gehouden moeten worden. In sommige gevallen heeft de lijm zijn lijmkracht verloren. Een gelige kleur betekent niet direct dat een lijm zijn lijmkracht heeft verloren. Ook andere signalen als spiegeling op het breukoppervlak e.d. moeten worden bestudeerd. In sommige gevallen is determinatie van de oude lijm belangrijk. Dit kan met behulp van (UV) licht of analyse met behulp van FTIR (Fourier Transform Infrared Spectroscopy). De rol van de lijm in het object moet vantevoren bestudeerd worden. FOTO M. Slager
Verlijming
Een restaurator is niet alleen op hoogte van recente onderzoeken op het terrein van hechtkracht en stabiliteit van lijmen, maar kan eventueel ook onderzoek naar nieuwe lijmen initiëren als sprake is van speciale omstandigheden. De uitgangspunten voor een lijmkeuze kunnen variëren van een lijm die meerdere materialen moet kunnen verlijmen, een lijm die toepasbaar is in een buitenbeeld, een lijm die dikte en transparantie heeft om een slechte scherfpassing te overbruggen, een lijm die heel vloeibaar is om een kleine barst te impregneren, een lijm die gekleurd moet kunnen worden, een lijm die een geschikte brekingsindex heeft om schade zo min mogelijk in het oog te laten springen etc. Een restaurator zal de scherven rangschikken en een volgorde en techniek van verlijming bepalen. Een aanvulling kan nodig zijn ten behoeve van de stabiliteit van een object of vanwege esthetische overwegingen. Deze overwegingen worden allemaal zorgvuldig uiteengezet en vastgelegd.
Is een reeds aangebrachte lijmverbinding nog stabiel?
Een lijm kan door een kunstenaar intentioneel zijn aangebracht. In hoeverre speelt de lijm alleen een hechtende of ook een esthetische rol in het object?. Een lijmverbinding kan ook afkomstig zijn van een vroegere restauratie. De restaurator kan beoordelen of een oude lijmverbinding nog genoeg hechting heeft en kijkt dan naar eventuele spiegeling in het breukvlak, passing van de scherven of verlijmde onderdelen en luistert naar de klank. Soms is duidelijk welke lijm in het verleden is toegepast en zijn de verouderingskenmerken bekend. Soms moet het lijmtype worden vastgesteld met behulp UV-typering of chemische analyse (FTIR) . Of een lijmverbinding ongedaan gemaakt moet worden om opnieuw te worden uitgevoerd, is van vele zaken afhankelijk.
Een object met barsten of scherven kunnen met lijm worden geïmpregneerd of verlijmd.
In het geval van een incident waarbij het glas in meerdere stukken is gebroken, is het belangrijk om alle scherven (inclusief kleine splinters) bijeen te brengen. De scherven kunnen soms ver weggesprongen zijn! Plaats de scherven individueel in een zakje of doosje. Gebruik geen verpakkingsmaterialen die pluisjes of verontreinigingen op het breukvlak kunnen achterlaten en probeer scherven niet met plakband aan elkaar te zetten.
Het is mogelijk om een lacune in glas aan te vullen met behulp van een kunststof. Een restaurator kan de mogelijkheden beoordelen en een plan hiervoor opstellen. Transparantie, opaciteit, kleur, textuur en andere details kunnen tot beperkt niveau worden geïmiteerd. De aanvulling van een lacune in glas zal nooit onzichtbaar zijn, maar kan toch esthetische voordelen hebben of om redenen van stabiliteit nodig zijn. Iedere casus is uniek en een eventueel behandelvoorstel is dan ook object-specifiek. Er zijn veel verschillende behandelmethoden en -technieken die na zorgvuldig diagnostisch onderzoek kunnen worden ingezet.
LINKS Nigel Williams (één van de eerste glasrestauratoren) poserend bij de in 1970 gerestaureerde Portland Vase uit de collectie van het British Museum London. Op de illustratie is te zien in hoeveel scherven de vaas gebroken was. Zie ook Wikipedia RECHTS Foto van een glas met lacunes waarbij mallen zijn aangebracht om het ontbrekende deel met kunststof aan te vullen. De aanvulling kan eventueel op kleur gebracht worden. FOTO M. Slager.
Voorbeeld van een lacune die eventueel zou kunnen worden aangevuld. Of dit nodig of wenselijk is en op welke wijze is van vele factoren afhankelijk. FOTO M. Slager.
Film over de restauratie & filmpje voor de techniek over cameo glass zoals toegepast in de Portland Vase
Innovaties op het gebied van behandeling van glas
Er wordt heel beperkt onderzoek gedaan op het gebied van glasrestauratie (behandeling). Dit terrein zou meer aandacht kunnen krijgen.
De toepassing van 3D printing technieken voor de aanvulling van lacunae in glas heeft de afgelopen jaren aandacht gekregen.
Green, J. A., Adhering to Artist’s Intent: Developing Diagnostic Strategies for Original Artists’ Adhesives, UvA thesis Master Conservation and Restoration of Cultural Heritage, 2021. Universiteit van Amsterdam, bibliotheek Ooievaar, O., Xu, C., Ooienvaar N., van Lookeren Campagne, K. en M. Slager, Recent Advances in the use of 3D technology in glass conservation: Reconstruction of complex and large areas of loss. ICOM-CC conference Oslo September 2026
